مردمان را كه سود دارد و در پايان آن براى ايشان بهبود و سبكى است ، گذشته از اينكه انسان بر اثر روزه رقّت قلب و صفاى جان مىيابد و نخستين روزه‌اى كه فريضه گرديد ، روزهء عاشورا بود و سپس نسخ گرديد و روزهء ماه رمضان در سال دوم هجرت فرض گرديد و خرد ورزيدگى و رام كردن نفس را واجب مىداند . حج عموم مناسك آن ، آزمون و امتحان است و حج يكى از بزرگترين پيمانهاى خدا بر بندگان خويش است و بهترين چيزى است كه عقايد ايشان را مىنماياند و پيوسته گزند شيطان ، از پستيى كه دارد ، مسلمانان را در اين راه به وسوسه مىدارد با اينكه هيچ خصلتى از خصلتهاى آن نيست مگر آنكه بر فايده‌اى دلالت دارد يا سببى خردمندانه براى آن مىتوان دانست . از جمله برهنه شدن براى « احرام » و در اين برهنه شدن فروتنى و خوار شدن است و در اين راه ، برهنه شدن براى شستشو و رفتن به گرمابه را خرد نيكو مىشمارد ، چرا كه سودمند است و دانسته آمد كه برهنه شدن ، به خودى خود ، كارى مسخره و ياوه نيست ، در صورتى كه مقصود از آن يكى از آن چيزهايى باشد كه ياد كرديم . و از جمله مناسك آن « سعى » و « هروله » به هنگام طواف است كه عبادت است ، هم از آن گونه كه طهارت و نمازگزاردن عبادت است و خرد ، در جايى كه سزاوار باشد يا بيم آن رود كه فوت شود شتاب و تندى را لازم مىشمارد با اينكه در خبر آمده كه چون پيامبر به مكه درآمد « هروله » كرد تا نيروى تن خويش را به دشمنان بنماياند و اين رفتار او سنتى شد كه پيروى مىشود و هر امتى در آنچه پيشواى ايشان به عنوان شريعت نهاده ، پيرو اوىاند . اما « رمى جمره » ، ما اگر ببينيم كه مردى با افكندن تير ، پرنده‌اى را از درختى باز مىدارد يا با افكندن سنگى ميوه از درخت مىريزد ، روا نيست كه او را سفيه و نادان بخوانيم ، چرا كه سودى از اين كار به دو مىرسد ، و هم از اين گونه است « رمى جمره » كه افكنندهء آن چشمداشت ثواب بزرگ دارد از اينكه بدانچه مأمور شده ، رفتار كرده است ، و از سنت پيشينيان خويش پيروى كرده است . اما قربانى و نحر ، سود آن بر بينوايان و مسكينان پوشيده نيست . و در تراشيدن سر و « استلام حجر » به عنوان تعظيم در برابر آن ، اعترافى است در حق انبيا كه آن را به عنوان ياد آورى براى آيندگان خويش نهاده‌اند و گاه باشد كه آدمى از بازمانده‌ها و آثار